Wit Szostak (krakus, filozof, absolwent Papieskiej Akademii Teologicznej, członek Towarzystwa Tischnerowskiego i miłośnik twórczości Tolkiena) to objawienie polskiej fantastyki ostatnich lat. Choć debiutował już w 1999 roku opowiadaniem „Kłopoty z błaznem”, a potem opublikował jeszcze parę krótszych utworów, to rozgłos przyniosła mu dopiero pierwsza powieść. Mowa tu oczywiście o „Wichrach Smoczogór” z 2003 roku, które nagrodzono Śląkfą oraz nominowano do Zajdla. Ta piękna, poetycka baśń, przesiąknięta podhalańską i huculską góralszczyzną, zachwyciła wielu czytelników. W rok później był jeszcze znakomity prequel – „Poszarpane granie” - potwierdzający talent pisarski młodego krakowianina. Teraz natomiast otrzymujemy „Ględźby Ropucha”, książkę zawierającą opowiadania spisane w latach 1999-2000, z których część ukazała się wcześniej w różnych periodykach fantastycznych (NF, SF, Ubik).¹

Wszystkie zawarte w tomiku małe formy, w sumie szesnaście,² powiązane są ze sobą miejscem akcji (teoretycznie przynajmniej, bo autor dość swobodnie traktuje to ograniczenie), a jest nim rozległa kraina zwana Międzygórzem, na obrzeżach której znajdują się znane już z dwóch Szostakowych powieści - Smoczogóry. Jak widać, uniwersum jest jedno i to samo, więc chyba wiele nie zdradzę mówiąc, że uważny czytelnik znajdzie w niektórych opowiadaniach nawiązania do treści np. "Wichrów Smoczogór"...

No właśnie, „uważny”, bo „Ględźby Ropucha” to nie „Achaja” czy inna „Księżniczka”. Książkę Wita Szostaka należy czytać w skupieniu, z uwagą - nie tylko, aby wyłapać wyżej zasygnalizowane smaczki intertekstualne, ale przede wszystkim, by nie przeoczyć informacji, która na końcu może okazać się niezbędną dla prawidłowej recepcji całości. Tym bardziej, że w „Ględźbach” często ostatnie zdania lub akapity wywracają na nice opowiadane historie, zmuszając odbiorcę do poprzestawiania w głowie wszystkich – wcześniej zdawałoby się już dopasowanych – klocków układanki i przemyślenie rzeczy raz jeszcze, od nowa.³

Wit Szostak snuje swe opowieści z wprawą zawodowego gawędziarza – znakomicie panując zarówno nad opisem, jak i dialogami. Ma przy tym piękny, poetycki (ale zarazem lekki) styl. Bardzo Leśmianowski, że użyję ostatecznego w moich oczach komplementu. Autor nie stroni też od zabaw językowych. Sam mówi, że lubi zbitki brzmieniowe, że fascynuje go rytm języka, taneczność frazy, dzikość frazeologii. A dochodzą do tego jeszcze różne interesujące eksperymenty formalne...

Już tylko te wymienione aspekty książki, czynią lekturę poszczególnych opowiadań zajęciem przyjemnym i nieraz zaskakującym. Ale-ale, co bardzo cieszy, dostajemy więcej, znacznie więcej.

U Wita Szostaka realia nie są zbyt istotne. Ów międzygórski kostium, w jaki autor przyoblekł swoje opowieści, to tylko jedna z wielu możliwości - historie równie dobrze mogłyby mieć miejsce w jakimś innym, zawsze przecież niemal identycznym, „fantastycznym średniowieczu”.

Gawędy, z którymi mamy do czynienia, jakkolwiek dziwne, mówiące o przypadkach osobliwych, dotykają jednocześnie spraw głęboko ludzkich, fundamentalnych. Autor pisze o złudzeniach, jakimi się otaczamy, umiejętnie eksponuje ich źródło – obnażając przy tym różne paradoksy ludzkich zachowań. Pyta o rzeczy zasadnicze oraz konfrontuje ze sobą z gruntu sprzeczne postawy (pokazując na przykład dzięki temu, jak na podstawie jednego doświadczenia, może runąć od lat niewzruszony i – zdawałoby się komu – jedynie słuszny światopogląd).

Cóż, udaje się to Szostakowi świetnie. „Ględźby Ropucha” dają do myślenia i, mam nadzieję, nikogo nie pozostawią obojętnym na zawartą w nich treść. Nadto - ostatnim opowiadaniem autor ładnie i zręcznie spiął wszystkie utwory ze sobą. Uwypuklając przekaz, zniknął - złudne jak się okazało - wrażenie dowolności i przypadkowości w doborze historii, które znalazły się w książce.

Jakieś wady? Owszem, są. Dziwnym nie jest, wszak Wit Szostak pisząc „Ględźby Ropucha” był początkującym pisarzem.

I tak: czasem, mimo że ładnie, jest trochę zbyt banalnie, a co za tym idzie – mało intrygująco, kiedy indziej zaś zdarza się, iż autor nieco przekombinuje z zakończeniem lub nie do końca spójnie, logicznie przeprowadzi jakiś eksperyment formalny, bywa też, że opowiadanie jest ciut za długie w stosunku do pomysłu, na którym je oparto. To jednak tylko typowe, „młodzieńcze”, wpadki (na tym etapie zdarzyć się chyba musiały). Ale, co o wiele bardziej istotne, są na tyle nieznaczne, iż nie psują ogólnego, bardzo pozytywnego wrażenia płynącego z lektury.

Kończąc, sakramentalne recenzenckie pytanie: warto? No cóż, ja sam mogę stwierdzić, że czuję się twórczością Wita Szostaka zainfekowany, a na remedium już nie liczę, bo kolejna jego książka spodobała mi się wielce. Spodobała się, ponieważ „Ględźby Ropucha” tętnią ciekawymi pomysłami, zachwycają bogatą i piękną polszczyzną, która niesie za sobą fascynującą treść.⁴ W takich okolicznościach odpowiedź wprost na wyżej postawione pytanie jest chyba zbędna, prawda?

Przypisy:

¹ O ile wiem, to wcześniejszej publikacji doczekało się sześć spośród szesnastu opowiadań wchodzących w skład książki.

² Opowiadania ze zbiorku to kolejno:

1. „Księga”

2. „Pierwsza taka drużyna”*

3. „Pielgrzymi”

4. „Wieszczba”

5. „Chata w górach”*

6. „Sny guślarza”*

7. „Trzy wiosny”*

8. „Świat Sverrira”

9. „Zima w Viperze”

10. „Kłopoty z błaznem”*

11. „Troski Wikłacza”

12. „Salamandra zagubiony na południowym bazarze”

13. „Bęben z koźlej skóry”*

14. „Gospoda na rozstajach”

15. „Cztery opowieści górskie”

16. „Ostatnia Ględźba Ropucha”

* - były wcześniej publikowane w prasie fantastycznej

³ Czasem wyszło to lepiej („Salamandra zagubiony na południowym bazarze” czy „Trzy wiosny”), a czasem gorzej („Sny guślarza”, „Wieszczba”), ale ogólnie zdecydowanie na plus.

⁴ Pod tym względem najbardziej przypadły mi do gustu opowiadania: „Kłopoty z błaznem”, „Pielgrzymi” oraz „Salamandra zagubiony na południowym bazarze”.