„Rubieże” to trzecia i ostatnia, po „Fizjonomice” i „W labiryncie pamięci”, powieść Jeffreya Forda, składająca się na cykl o (byłym) fizjonomiście, Cleyu. Po jej lekturze można śmiało stwierdzić, że dwie wcześniejsze książki miały doprowadzić postacie do konkretnej sytuacji, której rozwiązanie następuje właśnie w „Rubieżach”; jest to więc powieść stanowiąca kulminację serii i udanie podsumowująca całość.

Powieść jest napisana w formie relacji demona Misrixa z wizji na temat Cleya podróżującego przez tytułowe Rubieże. Jak sam narrator zaznacza na wstępie, forma uzyskania wiedzy o podróżach głównego bohatera cyklu wymusza nieco chaotyczną i niespójną formę relacji. Faktycznie, miejscami czytelnik ma do czynienia jedynie z obrazami, przebitkami wydarzeń słabo ze sobą powiązanych. Jednakże nawet z tej, pozornie nieuporządkowanej, relacji wyłania się pełny obraz; nie bez znaczenia jest również fakt, iż jednak dużymi partiami tekstu opowieść jest całkiem spójna i wyrazista. Z jednej strony pozwala to czytelnikowi na solidne wgryzienie się w treść książki, a z drugiej jednak pozbawia ją pewnego uroku, pełnego niedopowiedzeń – choć, należy zaznaczyć, że Ford nawet w jednorodnych partiach tekstu pozostawia wolność interpretacji. Dzięki temu odbiorca może cały czas spekulować i snuć domysły.

Relacja z przygód Cleya jest przedzielona jakby pamiętnikiem Mistrixa, w którym opowiada on o swoim życiu w ruinach Dobrze Skonstruowanego Miasta, a także o relacjach z ludźmi. Jest to z jednej strony budująca, a z drugiej gorzka opowieść; udanie korespondująca z losami Cleya. Właśnie ten dwugłos, śledzenie emocji i doznań demona w świecie ludzi oraz człowieka w krainie demonów, stanowi jeden z największych atutów książki. Obaj poszukują spokoju duszy, wybaczenia i akceptacji. Ford po mistrzowsku przedstawia drążące ich dylematy: poprzez podróże i kontakty z galerią różnorodnych postaci starają się dociec natury człowieczeństwa,czyli tego, co odróżnia ludzi od zwierząt.

Przedstawienie sytuacji dwóch bohaterów książki spycha na dalszy plan – przynajmniej w moich oczach – fabułę powieści. Mam wrażenie, że pełni ona rolę drugorzędną, służebną w stosunku do wewnętrznych przeżyć Cleya i Misrixa. Mimo tego, paradoksalnie, mam wrażenie, że jest to najbardziej przygodowa z książek w cyklu; głównie dzięki wątkom zogniskowanym wokół Cleya. Ford w tym miejscu korzysta z popularnego w fantastyce motywu podróży-drogi, podczas której każde kolejne spotkanie i wydarzenie wnosi coś do osobowości głównego bohatera. Jeśli nawet początkowo wydają się one nieznaczące, to w świetle następnych mogą nabrać niespodziewanego wrażenia. Abstrahując jednak od wpływu wydarzeń na osobowość postaci, w „Rubieżach” i tak dzieje się całkiem sporo: są dziwne rytuały, opisy walk, intryga i tajemnica mająca wpływ na cały świat.

Ford potrafi pisać w sposób niejednoznaczny i niebanalny o pozornie powszechnie znanych prawdach. W jego pisarstwie nie ma moralizatorstwa. Ba, nie ma nawet jednoznacznego rozgraniczenia między dobrem a złem, jednakże po lekturze jego utworów czytelnik intuicyjnie wyczuwa, której postawie jest autorowi bliżej – co jest według niego kwintesencją człowieczeństwa. Dzięki wyważeniu akcentów i nieprzeciętnym umiejętnościom literackim Ford jest w stanie stworzyć powieść, która fascynuje i porusza na wielu poziomach.

Z jeden strony szkoda trochę, że „Rubieże” kończą cykl o Cleyu; wszakże stosunkowo niewiele jest równie interesujących cykli wydawanych w Polsce. Z drugiej strony jednak trzeci tom cyklu stanowi idealne zakończenie serii; rozwiązując kluczowe wątki, pozostawiając silny akcent na koniec, a jednocześnie pozwalający czytelnikowi na snucie domysłów i przypuszczeń, gdyż nie wszystkie szczegóły zostały do końca wyjaśnione. Pozostaje więc pożegnać się z Cleyem z uczuciem satysfakcji po lekturze i mieć nadzieję, że w przyszłości rodzimi wydawcy zdecydują się na wydanie jeszcze innych książek Forda.